ÇEK NEDİR?

Çek 6102 sayılı Türk Ticaret Kanununda düzenlenen Kambiyo Senetleri arasında yer alan belgelerden biridir.

Ancak çek bir kredi aracı değil belirli bir bedelin banka tarafından ödenmesi talimatını barındıran ticari bir ödeme aracıdır. Bankada çek hesabı bulunan kişi tarafından düzenlenen çekte kayıtsız ve şartsız bir ödeme talimatı yer almaktadır.

Çekin keşidecisi;bankada çek hesabı bulunan ve ödeme aracı olarak kullanmak maksadıyla çeki düzenleyen kişiyi,

Muhatap: Çek hesabının bulunduğu ve ödemeyi gerçekleştirecek olan bankayı

Hamil/ Lehtar: Çeki elinde bulunduran ve ödeme amacıyla bankaya ibraz eden kişiyi ifade etmektedir.

ÇEKİN ZORUNLU UNSURLARI NELERDİR?

Çekte yer alan ve birinin bulunmaması halinde çekin geçerliliğini etkileyen birtakım unsurlar bulunmaktadır.Bunlar;

1- Ödemeyi gerçekleştirecek olan bankanın ticari unvanı

2- Çek bedeli ( Çek üzerinden yazı ve rakamla ayrı ayrı yazılan bedellerin birbiri ile uyumlu olması çekin geçerliliği açısından önem teşkil etmektedir.)

3- Ödeme yeri

4- Çekin düzenleme tarihli ile düzenlendiği yer

5- Düzenleyenin imzası

ÇEKLERİN BANKAYA İBRAZINDA SÜRE VAR MIDIR?

Çeki elinde bulunduran alacaklının, çek bedelinin tahsili amacıyla çeki muhataba ( ödemeyi gerçekleştirecek olan bankaya) başvurması için gözetmesi gereken süreye çekin ibraz süresi denilmektedir.

Çeklerde ibraz süresi düzenleme ve ödeme yerlerindeki farklılıklara göre değişiklik göstermektedir. Buna göre:

• Çekin düzenlendiği yer ile ödeme yerinin aynı şehirde olması durumunda çekin bankaya ibraz süresi 10 gün,

• Çekin düzenlendiği yer ile ödeme yerinin farklı şehirlerde olması durumunda çekin bankaya ibraz süresi 1 ay,

• Çekin düzenlendiği yer ile ödeme yerinin farklı kıtalarda yer alması durumunda çekin bankaya ibraz süresi 3 aydır.

Bu ibraz süresi hesaplanırken çekin düzenlendiği gün dikkate alınmaksızın süre bir sonraki günden itibaren işlemeye başlayacaktır. Ayrıca ibraz süresi hesaplanırken tatil günleri de hesaplamaya dahil edilmekte, çekin ibrazı için son günün tatil gününe rastlaması durumunda ibraz süresi tatili bitimini izleyen ilk iş günü mesai saatlerinin sonuna kadar uzamaktadır.

ÇEKİN KANUNİ İBRAZ SÜRESİNDE BANKAYA İBRAZ EDİLMEMESİNİN SONUÇLARI NELERDİR?

Yukarıda belirtildiği üzere çeklerin bankaya ibrazı için öngörülen süreler hak düşürücü sürelerdir. Çeklerin belirlenen ibraz süreleri içerisinde bankaya ibraz edilmemesi durumunda kambiyo senedi vasfını kaybetmesi gündeme gelecektir. Bu durumda ibraz süresi içerisinde bankaya ibraz edilmeyen ve kambiyo senedi vasfını kaybeden çeklerin, kambiyo senetlerine mahsus usullerle icra takibine konu edilmesi mümkün olmayacaktır.

ÇEKTE VADE TARİHİ BULUNUR MU? İLERİ TARİHLİ ÇEK DÜZENLEMEK MÜMKÜN MÜDÜR?

Yukarıda çekte bulunması gereken zorunlu unsurlara yer verilmiş olup düzenleme tarihi de bu zorunlu unsurlardan biri olarak sayılmıştır.

Normal koşullarda Türk hukukunda vadeli çek gibi bir kavram bulunmamaktadır. Ancak çek ile ödeme yapmak isteyenler ödeme tarihlerini ileriye öteleyebilmek adına ileri tarihli çek düzenleyebilmektedir. Yani uygulamada çeki düzenleyen kişi çeki gerçekte düzenlediği tarihten daha ileri bir tarihi çekin üzerine yazarak ödeme sürecinde kendisine vade yaratmaktadır.

Ne var ki böyle durumlarda çekin üzerinde yer alan düzenleme tarihinden önce bankaya ibraz edilmesi halinde farklı sonuçlar ortaya çıkabilmektedir.

ÇEKİN ÜZERİNDE YAZAN TARİHTEN ÖNCE BANKAYA İBRAZ EDİLMESİ HALİNDE NE OLUR ?

Henüz üzerinde yazılı düzenleme tarihi gelmediği halde çekin ödeme almak maksadıyla bankaya ibraz edilmesi durumunda aşağıdaki ihtimaller gündeme gelebilmektedir.

• Çekin karşılığı tam olarak banka hesabında mevcut ise banka çek bedelini ödeyecektir.

• Çekin bulunduğu hesapta çek bedelinin tamamının karşılığı mevcut değilse banka hesapta bulunan tutar ile bankanın her çek yaprağı için yasal olarak ödemek zorunda olduğu tutarı ödeyecektir. Ancak ödenmeyen kısma ilişkin karşılıksızdır işlemi yapılabilmesi için çekin üzerinde yer alan düzenleme tarihinden sonra yasal ibraz süreleri içerisinde yeniden bankaya ibraz edilmesi gerekecektir. Çek üzerinde yazan tarihten önce bankaya ibraz edilirse ödenmeyen kısım için doğrudan karşılıksızdır ilemi yapılması mümkün değildir.

• Çekin muhatap bankada hiç karşılığı bulunmuyorsa banka hamilin talebi üzerine her çek yaprağı için yasal olarak ödemek zorunda olduğu tutarı ödeyecektir. Ancak ödenmeyen kısma ilişkin karşılıksızdır işlemi yapılabilmesi için çekin üzerinde yer alan düzenleme tarihinden sonra yasal ibraz süreleri içersiinde yeniden bankaya ibraz edilmesi gerekecektir. Çek üzerinde yazan tarihten önce bankaya ibraz edilirse doğrudan karşılıksızdır işlemi yapılması mümkün değildir. Çeke ilişkin karşılıksızdır işlemi yapılabilmesi için çekin üzerinde yer alan düzenleme tarihinden sonra yasal ibraz süreleri içerisinde yeniden bankaya ibraz edilmesi gerekecektir.

ÇEKİN İBRAZINDAN SONRA KISMEN VEYA TAMAMEN KARŞILIKSIZ ÇIKMASI HALİNDE NE OLUR?

Çekin karşılıksız çıkması , bankaya sunulan çekin hesapta yeterli para bulunmaması sonucunda banka tarafından karşılıksızdır şerhi düşülmesi durumudur.

Bu durumda çekin karşılıksız olduğunun tespitinden sonra bu çek bedelinin tahsili için icra takibi yoluna başvurulabilir. Hatta çek bir kıymetli evrak sayıldığından borçlunun mal kaçırma şüphesi var ise ihtiyati haciz kararı da alınabilmektedir.

KARŞILIKSIZ ÇEK DÜZENLEMEK SUÇ MUDUR?

Çekin karşılıksız çıkması durumunda hamilin icra takibine başvurmanın yanında karşılıksız çek düzenlediği için çek sahibini şikayet etme hakkı bulunmaktadır.

Karşılıksız çek düzenleme suçu 5951 sayılı Çek Kanununun 5. Maddesinde düzenlenmiştir.Buna göre çekin karşılıksız kalması durumunda alacaklının şikayeti üzerine borçlu karşılıksız kalan çek bedelinin yanı sıra adli para cezası ödemekle karşı karşıya kalabilmektedir. Hatta karşılıksız çek şikayetinden sonra hükmedilen adli para cezasının süresinde ödenmemesi halinde borçlu hapis cezası ile de karşı karşıya kalabilmektedir.

Bununla birlikte Çek Kanununun 5. Maddesinde karşılıksız çek düzenleme suçunu işleyen çek sahibi hakkında çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağına hükmedilmesi de düzenlenmiştir.

KARŞILIKSIZ ÇEK ŞİKAYETİNDE SÜRE VAR MIDIR?

Çek hamilinin karşılıksız çek düzenlendiğini yanı karşılıksız çek suçunun oluştuğunu öğrenmesinden itibaren 3 ay ve her ihtimalde 1 yıl içerisinde şikayette bulunması gerekmektedir. Nitekim karşılıksız çek düzenlemek takibi şikayete bağlı bir suç türüdür.

Şikayette görevli mahkeme İcra Ceza Mahkemesi olup, yetkili mahkeme ise çekin tahsil edilmesi amacıya bankaya ibraz edildiği yer. Çek hesabının açıldığı banka şubesinin bulunduğu yer, hesap sahibinin yerleşim yeri mahkemesi ya da şikayetçinin yerleşim yer mahkemesidir.